BEYAZ PERDEDE KAHRAMANIN SONSUZ YOLCULUĞU

Sinema sayesinde sürekli yeni kahramanlarla tanışıyoruz ve onların maceralarına ortak olma şansına erişiyoruz. Kimileri diğerlerinden daha büyük etkiler bıraksa da hemen hepsinde aynı şeyi yapıyor ve hikayenin sonuna kadar gidip kahramanımızın görevini yerine getirdiğinden, güvende olduğundan emin olmak istiyoruz. Filmlerin üzerimizde bıraktığı işte bu etki, Joseph Campbell tarafından öne sürülen bir mit analizinde sistemli bir şekilde ele alınıyor.

Kahramanın Yolculuğu ya da kısa adıyla Monomyth, en eski mitolojik metinlerden günümüze kadar sürekli olarak kullanılan bir kalıbın varlığını işaret ediyor. 3 genel bölüme ayrılan bu kalıp temelde 17 aşama ile bu temadaki neredeyse tüm eserlerde kendini gösteriyor. Önceleri mitolojik anlatılarda beliren monomyth daha sonra dini hikayelere geçiş yaparak varlığını sürdürmeye devam etti. Dinler arasındaki pek çok benzerliğin sebebi de buradan gelmektedir. Dinin ardından yavaş yavaş edebiyata yönelen monomyth son olarak da bizim odaklanacağımız sinemada kendini gösterir. Sinemada kullanılan genel kalıp ise Christopher Vogler tarafından gösterilmiştir ve aşamaların sayısı 12 olacak şekilde tekrar uyarlanmıştır. Başta Hollywood olmak üzere neredeyse her ülkenin sinemasında kendine yer edinen bu temel kalıp hala kullanılmaya devam ediyor ve gelecekte de bu böyle devam edecek. 

Öncelikle sinema dünyasından örneklerle bu 12 aşamalı yolculuğu size sırası ile anlatacağım. Sonrasında da bu kalıbın neden sürekli işe yaradığı hakkındaki fikrimi belirteceğim. Hazırsanız yolculuğa başlayalım…

*Bu yazıda bazı filmleri örnek vermek için kullanacağım, dolayısıyla spoiler içerebilir.

1.Bilindik Dünya

tenor

Bilindik dünya, kahramanımızın macera başlamadan önce içerisinde bulunduğu genel durumdur. Bu noktada hayatı sıradan hatta monoton denilebilecek bir halde olan kahraman, genellikle bir huzursuzluk ya da bir arayış içerisindedir. Tıpkı Tyler Durden gibi hayattan sıkılmıştır ve bulunduğu dünyaya ait olmadığını düşünmektedir. Ya da Bilbo gibi mutlu olduğunu düşünse bile bir şeylerin eksik olduğunun bilincindedir.

2. Maceraya Çağrı

f6f1c5f100144bdb52a395da

Bu kısım kahramana bir sorunun ya da bir maceranın sunulacağı yerdir. Bu çağrı bir haberci ile gelebileceği gibi kendi iç dünyasından da gelebilir. İki türlü de kahraman harekete geçmeye zorlanır ve kendi isteği dışında hikayeye çekilir. Tıpkı nereye giderse gitsin gizemli davet mektuplarının Hary Potter’i Hogwarts’a çağırması ya da her şeyi elinden alınıp sürülen Maximus’un mecburen gladyatör olması gibi, kahraman hikayeye adeta sürüklenir. Bu kısım seyirciyi hikayeye çekmenin ilk adımıdır.   Ancak yukarıda da belirttiğim gibi bu, karakterin iç dünyasından gelen bir çağrı da olabilir. Dolayısıyla benliğin uyanması olarak da tanımlanabilen bu kısım, kalıbın gerçek bir macera yerine romantizme ya da psikolojik bir senaryoya da uygulanabileceğini gösteriyor.

3. Çağrının Reddi

matrix

Bu aşamada çağrı öncelikle görmezden gelinir. Kahramanımız karşısındaki belirsizlik yüzünden maceraya gönülsüzdür ve kendi güvenli alanını terk etmeye pek yanaşmaz. Neo bilgisayarında “The Matrix has you” yazısını gördüğünde escape (kaçış) tuşuna da bu yüzden basar. Ajan Smith tehlikesine karşı bu yüzden sürekli olarak vazgeçme eğilimindedir.

4. Doğaüstü Yardım

bc3a9bc3a9ranol-yoda

Gönülsüz kahraman bu noktada koruyucu bir figür ile karşılaşır. Genellikle karşılaştığı ilk kişi olan bu figür akıl hocası olarak da nitelendirilebilir. Bu akıl hocası yolculuk için kahramana bir şeyler verebilir, eğitimden geçirebilir ya da sadece moral sağlayabilir. Başlarda konuya pek ilgisi olmayan Frodo, Gandalf’ın desteği (ya da iteklemesi) ile maceraya ilk adımını atar. Luke, usta Yoda tarafından eğitilir. Ve Harry, Dumbledore tarafından sürekli desteklenir.

5. İlk Eşik

giphy

Maceranın gerçekten başladığını belirten bu aşama genellikle diğer tarafa adımın atıldığı bir eşik ile tasvir edilir. Bu eşikten ilk adımı atan kahraman artık sıradan dünyayı geride bırakır ve bambaşka bir dünyaya geçiş yapar. Artık aklı daha az karışık olduğu için ilk zorluk ile yüzleşmeye hazırdır.

Sam: Bir adım atarsam geri dönemeyecekmişim gibi geliyor, öyle hissediyorum.

Frodo: Hadi Sam, Bilbo ne derdi hatırlasana. “Bu tehlikeli bir iştir Frodo, kapıdan çıkmak. Yola adımını atarsın ama dikkat etmezsen kim bilir nereye sürüklenip gidersin.”

Buradaki asıl kahramanın Frodo değil de, Sam olabileceğini hiç düşündünüz mü? 😉

6. İmtihanlar, Dostlar, Düşmanlar

giphy-1

İlk eşik geçildikten sonra kahraman genellikle testlere tabi tutulur ve yılmayıp sürekli kendini kanıtlamak zorunda kalır. Bu zorlu sınavlar süresince de yeni dünyanın kurallarını kavramaya başlarken müttefikler edinir ve düşmanını/düşmanlarını tanır. Aynı zamanda bu kısım hikayenin en sevilen bölümüdür. Rippley gizemli uzaylı (alien) ile karşılaşır, Buzz diğer oyuncak dostları ile yakınlık kurar ve Shrek, Eşek’i de yanına alarak prensesi kurtarmak için türlü zorluklara göğüs gerer.

Bu örnekten yola çıkarak monomyth ve masallar arasındaki ilişkiye dikkat etmenizi tavsiye ederim. Bu konuda biraz düşünürseniz güçlü bir bağ olduğunu göreceksiniz.

7. Mağaraya Yaklaşma

gercek-hakikat

Bu aşamada kahraman ve dostları, yeni dünyadaki en büyük tehdit ile yüzleşmeye yaklaşırlar. İkinci eşik de diyebileceğimiz kısımda hikaye yavaşlar ve büyük yüzleşme öncesi kahramana biraz zaman verilir. Burada bir mola, eğlence ya da romantik bir durumun yaşanması olasıdır. Cobb ve ekibi Fisher’in rüyasına girmek için tüm hazırlıkları yaparken, Deadpool son yüzleşme için elindeki silahları toplar, Peter Parker ise farkında olmadan en büyük düşmanı ile şükran günü yemeği yer.

 8. Çile, Büyük Değişim

5ypF

Kendini tamamen amacına adayan kahramanın en büyük korkusuyla hatta ölümle yüz yüze geldiği kısımdır. Bu en büyük meydan okuma sırasında heyecan yükselir ve yenilgi olasılığı seyirciye hissettirilir. Harry cesaretiyle, Luke babası ile, Sam bağlılığı ile sınanırken İndiana Jones yılanların arasına düşer ve Batman sonunda Joker ile karşı karşıya gelir. 

9. Ödül

tumblr_inline_p7q4kjccrq1qfo9ju_500

En büyük korkularının üstesinden gelen kahraman ölümü yenmiştir ve canavar tamamen yok edilmiştir. Kahramanın elde ettiği ödül ise büyülü bir silah, iksir, iç görü ya da sevgiliye kavuşma olabilir. Bu kısımda seyirci rahatlar ancak ödülü almak isteyenlere karşı son bir kovalamaca yaşanabilir. Hareketli sahneler de bu şekilde son bulur.

Sonunda yüzükten kurtulan Frodo ve Sam patlayan volkandan kaçmaya çalışırlar, Bowman Jüpiter’e sinyal gönderen monolit hakkındaki gerçekleri öğrenir, Hannibal’dan yardım alan Clarise ise hem rehineyi kurtarır hem de bir kadın olarak iş arkadaşlarının saygısını kazanır.

10. Geri Dönüş 

uw3zBy

Kahraman sonunda geldiği yere geri dönecektir ancak tıpkı ilk eşikte olduğu gibi geri dönüş de kolay olmayacaktır. Geldiği noktadan geri dönmek istememesi durumunda bir olay ya da çağrı gerçekleşir. Ancak buna karşın gönüllü olarak da dönme ihtimali mevcuttur. Verbal karakoldan çıkar ve normal adım yürürken topallaması geçer, felçli eli normale döner. Forest ise Jenny’nin evine doğru son kez koşmaya başlar. Çoktan pes etmiş olan Frodo ve Sam ise dışarıdan gelen bir itki ile, kartallar sayesinde kurtarılır.

11. Yücelme

giphy-2

Büyük bir değişimin ardından kahraman adeta yeniden doğmuştur. Bu noktada sona eren fiziksel yolculuk yerini içsel yolculuğun tamamlanmasına bırakır. Artık yaşama karşı olumsuz fikirleri değişmiş ve hayata karşı yeni bir bakış açısı kazanmıştır. Neo ölümden geri gelir ve içsel yolculuğunun sonunda, Matrix üzerinde kontrol sahibi olur. Aragorn ise en başta reddettiği kimliğine bürünür ve krallık tacını takar. Ve Michael Corleone yeni Baba (Godfather) olur. 

12. İksirle Dönüş 

anigif_enhanced-2724-1407183075-25

Her şeyi atlatan kahraman sonunda evine döner ve kazandıklarını da yanında getirerek diğerleri ile paylaşır. Getirdiği şey bir hazine, aşk ya da sadece deneyim olabilir ancak bununa normal dünyayı onarır ve dengeyi sağlar. Hikayenin sonunda ise içsel gelişimini tamamlayan kahraman yeni hayatına başlar, ölümle sonuçlanmış bile olsa (Gladyatör gibi). Bu durum kahraman ile özdeşleştiği için seyircide de en güçlü etkiyi bırakır. 

Ben Amca’nın sözlerini unutmayan Peter, yeni kimliğini sahiplenir. Neo diğer kimliğinden tamamen sıyrılır ve seçilmiş kişi olduğunu kabul eder. Sam evlenip aile kurar. Frodo ise Gandalf ile birlikte beyaz limanlara doğru yelken açar…

İşte bu 12 aşamalı işleyiş sayesinde pek çok film kazanç sağladı ve klasiklerin arasına girmeyi başardı. Peki ama izlerken içten içe zaten ne olacağını bildiğimiz bu tarz yapımları hala neden izlemeye ve beğenmeye devam ediyoruz? Bu kalıp gerçekten o kadar etkili mi? Tüm bu soruların cevaplarını biraz olsun aydınlatabilmek için psikolojiden, sosyolojiden ve hatta antropolojiden yararlanmak bana göre en doğru seçim. 

İnsan, toplum olmadan yaşayamaz ve bu yüzden de içgüdüsel olarak toplumun bir parçası olmaya çalışır. Çocukluğundan itibaren katıldığı tüm topluluklar onu şekillendirir ve gerekli olan değişimi için zemin hazırlar. Yani deyim yerindeyse kendi hayat hikayemizin kahramanı olarak bir yolculuğa çıkarız. Güvenli bölgemizden çıkıp ilk eşiği geçmek her zaman zordur ancak orada kalmaya devam edersek de yetişkinliğe asla geçemeyeceğimizin bilincindeyizdir. Bu içgüdüsel itki, ergenlikteki dengesiz ruh halinin de sebebidir aslında. Süreç ilerledikçe sınavlara tabi tutuluruz ve toplum sürekli olarak bizden kendimizi kanıtlamamızı ister. Bu bağlamda okulu bitirmek, askere gitmek ya da evlenmek yolculuğun çileli kısımları olarak nitelendirilebilir. Ergenliğin sonunda tüm görevler yerine getirildiğinde ise toplum tarafından ödüllendiriliriz ve bir yetişkin olarak geri döneriz. Yolculuk sırasında edindiğimiz deneyimler de, içsel/kimliksel yolculuğumuzu tamamlayıp “olgunluk” adı verilen esas ödüle kavuşmamızı sağlar. Sonrasında ise yanımızda getirdiğimiz ödül ile bildiğimiz dünyanın dengesini tekrar sağlarız. 

Kahramanın Yolculuğu işte bu yüzden bizi hep etkilemeye devam edecek. Keza hepimiz ya bu yolcuğu yaptık ya da halen yapmaya devam ediyoruz. Bu yüzden de izlediğimiz kahraman ile hemen bir özdeşim kuruyor ve onun güvenle sona ulaşmasını bekliyoruz. Onun bunu başarması bize mutluluk ve öz güven sağlıyor. Çünkü içten içe biliyoruz ki eğer o bunu başarabilirse biz de başarabiliriz.

68747470733a2f2f73332e616d617a6f6e6177732e636f6d2f776174747061642d6d656469612d736572766963652f53746f7279496d6167652f475a5a707569316a396d747579513d3d2d3538303332393531312e3135336562646165

Yazıda örnekleri geçen filmler;

  • The Lord of The Rings
  • The Matrix
  • 2001: A Space Odyssey
  • Star Wars (eski seri)
  • Fight Club
  • Gladiator
  • The Godfather (1)
  • The Hobbit (1)
  • Harry Potter (1)
  • Forest Gump
  • The Usual Suspects
  • The Dark Knight
  • Inception
  • Shrek
  • Indiana Jones (1)
  • Toy Story (1)
  • Alien 
  • Deadpool
  • Spider-man (1)

1 reply »

  1. Tek kelimeyle Enfes!
    Sosyoloji,psikoloji ve antropoloji gibi bilim dallarıyla bir kahramanın doğuşunu ve nihai varış yerini bize çok iyi özetlemişsin.
    Tebrikler.
    L.K

    Beğen

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s